💥بیش از ۶۰ درصد زندانیان کمونیست رضاشاه آذربایجانی بودند.
✍️علی مرادی مراغه ای
♦️تقریباً تمامی رهبران اصلی نخستین جنبش کمونیستی ایران از آذربایجان و خواستگاه قومی و زبانی شان ترک بود، افراد برجسته ای مانند اسدالله غفارزاده ، حیدرخان عمواوغلی ، جعفر پیشه وری، کریم نیک بین، حسین شرقی، علی شرقی، آقابابا یوسف زاده، محمد آخوندزاده، سلام اله جاوید، علی سرتیپ زاده و ابراهیم علیزاده همگی آذربایجانی بودند.
البته دو نفر آوتیس سلطانزاده و آردشس آوانسیان نیز اگر چه ارمنی بودند، اما آن دو نیز آذربایجانی بودند یعنی سلطانزاده متولد مراغه بود و آوانسیان نیز زاده تبریز بود.
از بین کلِ رهبران جنبش کمونیستی، تنها دو نفر بنامهای محمد دهقان و محمد حجازی ترک نبودند و فارس بودند. محمد دهقان، زاده کاشان بود و در ۱۳۰۷ش از سیاست کناره گیری کرد و زندانی نشد، اما محمد حجازی زاده اهل تهران و حروفچینی بود که در ۱۳۰۹ش در زندان رضاشاه کشته شد.
♦️قبل از ظهور ۵۳ نفر که به نسل جدید و دوم کمونیستهای ایرانی معروف شدند، نسل قبلی که در دوره رضاشاه زندانی بودند اکثر قاطع (تقریبا ۸۰ درصدشان) از آذربایجان بودند، افراد شاخصی مانند یوسف افتخاری، رحیم همداد، برادران شرقی(حسین و علی)، محمد انزابی، سیدجعفر پیشه وری، اردشیر آوانسیان، دکتر سلام الله جاوید و… که سالها از عمر خود را در زندان رضاشاه گذراندند همگی آذربایجانی بودند.
البته زندانیان شاخص دیگری مانند هایم که در زندان رضاشاه کشته شد و سیدمحمد تنها، عباس گاندی، ابوالقاسم اسدی، نیک روزی ، عاصمی و مسنن که همزمان، زندان مخوف رضاشاه را تجربه کرده اند، خاستگاه قومی یا زبانی شان متأسفانه مشخص نیست که آیا ترک بودند یا نه؟
♦️با ظهور نسل جدید و جوانِ کمونیستها، ما شاهد یک شیفت و تغییر در زبان و همچنین منطقه جغرافیایی حزب کمونیست ایران می گردیم، این بخاطر ظهور انواع وسایل حمل و نقل زمینی، هوایی و دریایی در زمان رضاشاه بود که قبل از این وجود نداشت و مسافران اروپا مجبور بودند از آذربایجان و از طریق قفقاز و روسیه عازم اروپا گردند…
وقتی گروه ۵۳ نفری که در اردیبهشت ۱۳۱۶ش به زندان افتادند رهبر برجسته شان تقی ارانی زاده تبریز بود، اما برعکس کثیری از رهبران اولیه حزب کمونیست ایران که در قفقاز و روسیه و معادن نفتی باکو، جذب اندیشه های مارکسیستی شده بودند، ارانی در زمان دانشجویی اش در آلمان جذب مارکسیسم گردیده بود.
اکثر اعضای ۵۳ نفر زادگاهشان تهران، سپس تبریز و گیلان بود.
البته دست کم ده نفر از افراد ۵۳ نفر نیز آذربایجانی بودند.
♦️علت اینکه بیشتر اعضای ۵۳ نفر فارسی زبان و غیر از منطقه آذربایجان بودند بخاطر این بوده که چون اکثرا جوان و از دانشجویان دانشگاه تهران بودند که به دور مجله دنیا و تقی ارانی جمع شده بودند.
در حالیکه قبل از این، چون تبریز (و در مرتبه بعدی رشت) مرتبط با تحولات قفقاز و عصر تنظیمات عثمانی بودند در واقع به عنوان دروازه ورود ایران به دنیای مدرن و متجدد بودند در نتیجه، می بینیم که در انقلاب مشروطه ایران و جذب مفاهیم و اندیشه های جدید غربی، نسبت به شهرهای دیگر ایران پیشتاز بودند…
✅اما از عجایب بزرگِ روزگار اینکه، تقریبا تمامی رهبران اولیه حزب کمونیست ایران بدست استالین کشته شدند!
در واقع تنها آنهایی زنده ماندند که توسط پلیس رضاشاه دستگیر و زندانی شدند و نتوانستند بموقع به اتحاد جماهیر شوروی فرار کنند تا در تصفیه های استالینیستی در بین سالهای ۱۹۳۷ و ۱۹۳۸م کشته شوند!
و این از طنز روزگار است که می توان گفت رضاشاه با دستگیری بسیاری از رهبران حزب کمونیست ایران و زندانی کردنشان، جان بسیاری از آنها را نجات داد…!
◀️در تصویر فوق، ۵ نفر از رهبران اولیه حزب کمونیست ایران دیده می شود که همگی آذربایجانی بودند.